Nội dung chính
Để bứt phá khỏi bẫy thu nhập trung bình, kinh tế Việt Nam cần xây dựng đội ngũ tập đoàn tư nhân đủ tầm để dẫn dắt chuỗi giá trị và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc tế.
Tại Hội thảo “40 năm Đổi mới: Vai trò dẫn dắt của các tập đoàn kinh tế”, PGS-TS. Trần Đình Thiên – Thành viên Tổ tư vấn kinh tế của Thủ tướng Chính phủ đã đưa ra một cảnh báo quan trọng về cấu trúc kinh tế hiện nay. Theo ông, sự phát triển của các tập đoàn tư nhân không nên được nhìn nhận như những thực thể đơn lẻ, mà phải là một phần trong chiến lược tổng thể để định hình lại nền kinh tế Việt Nam sau gần 4 thập kỷ đổi mới.
Sự lệch pha trong cấu trúc lực lượng doanh nghiệp
Thực tế cho thấy, mặc dù Việt Nam đã kiên trì mô hình phát triển song hành giữa kinh tế nhà nước và kinh tế tư nhân, nhưng hiệu quả tổng thể vẫn chưa tương xứng với tiềm năng. Nguyên nhân cốt lõi nằm ở sự thiếu hụt một cấu trúc lực lượng doanh nghiệp hợp lý và sự phân định chưa rõ ràng vai trò giữa ba khu vực: Nhà nước, Tư nhân và FDI.
PGS-TS. Trần Đình Thiên nhấn mạnh hai luận điểm then chốt để một quốc gia trở thành cường quốc kinh tế:
- Thứ nhất: Phải hình thành được các tập đoàn kinh tế mạnh, đặc biệt là khối tư nhân có khả năng cạnh tranh toàn cầu và tiến tới trở thành các doanh nghiệp xuyên quốc gia.
- Thứ hai: Kinh tế hiện đại vận hành dựa trên chuỗi giá trị, và để vận hành chuỗi, bắt buộc phải có những doanh nghiệp “đầu tàu” dẫn dắt.
Nhìn vào bài học từ các quốc gia Đông Bắc Á như Nhật Bản, Hàn Quốc hay Trung Quốc, chúng ta thấy rõ sự tương phản. Những “kỳ tích kinh tế” này đều dựa trên hệ thống các tập đoàn lớn đóng vai trò trụ cột. Trong khi đó, nhiều quốc gia Đông Nam Á khác, do thiếu vắng lực lượng doanh nghiệp đủ mạnh, thường rơi vào tình trạng tăng trưởng thiếu tính đột phá.
Thách thức từ dữ liệu và sự thiếu hụt tầng lớp doanh nghiệp quy mô vừa
Đồng quan điểm về những lỗ hổng trong cấu trúc, ông Đậu Anh Tuấn – Trưởng Ban Pháp chế VCCI, đã chỉ ra rằng việc hoạch định chính sách đang gặp rào cản lớn do thiếu hệ thống thống kê chi tiết. Hiện nay, chúng ta có những con số về số lượng doanh nghiệp đăng ký rất ấn tượng, nhưng lại thiếu các dữ liệu thực chất về doanh nghiệp có lợi nhuận, có đóng góp lao động hoặc đang thực sự mở rộng đầu tư.
Một điểm yếu mang tính hệ thống khác mà ông Tuấn nhấn mạnh là sự “thiếu tầng” doanh nghiệp quy mô vừa. Cơ cấu doanh nghiệp Việt Nam đang tồn tại một sự khập khiễng: một số ít doanh nghiệp cực lớn và vô số doanh nghiệp siêu nhỏ. Sự thiếu vắng nhóm doanh nghiệp vừa – lực lượng nòng cốt để tham gia sâu vào chuỗi cung ứng – khiến các doanh nghiệp nội địa khó lòng cạnh tranh với các đại gia FDI về cả vốn lẫn công nghệ.
Bài học từ mô hình công nghiệp đa tầng của thế giới
Để hình thành lực lượng dẫn dắt, PGS-TS. Trần Đình Thiên gợi ý về sự kết hợp giữa một Nhà nước kiến tạo hiệu quả và một khu vực tư nhân đủ mạnh. Các mô hình thành công trên thế giới cung cấp những bài học quý giá:
- Nhật Bản: Xây dựng cấu trúc công nghiệp nhiều tầng, nơi doanh nghiệp lớn làm trụ cột và doanh nghiệp vừa/nhỏ đóng vai trò là mạng lưới công nghiệp hỗ trợ chặt chẽ.
- Hàn Quốc: Sự phối hợp nhịp nhàng giữa doanh nghiệp nhà nước (đảm nhận các lĩnh vực hạ tầng, đầu vào khó sinh lời) và khu vực tư nhân.
- Trung Quốc: Sự trỗi dậy mạnh mẽ của các tập đoàn lớn trong đó khu vực tư nhân đóng vai trò ngày càng quyết định.
Tại Việt Nam, câu chuyện của VinFast (thuộc Tập đoàn Vingroup) là một ví dụ về tinh thần tiên phong. Ông Lê Khắc Hiệp – Phó Chủ tịch Vingroup chia sẻ rằng, để tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu, doanh nghiệp phải có tầm nhìn chiến lược và đặc biệt là “văn hóa thực thi” với áp lực cực cao để rút ngắn khoảng cách với thế giới.
Tuy nhiên, quy mô lớn thôi chưa đủ. Ông Nguyễn Duy Hưng – Thành viên HĐQT Tập đoàn Tân Hiệp Phát nhấn mạnh rằng doanh nghiệp lớn phải có khả năng tạo ra hệ sinh thái. Điều này đòi hỏi sự chia sẻ lợi ích công bằng và xây dựng niềm tin dài hạn giữa các đối tác trong chuỗi cung ứng, thay vì chỉ dừng lại ở các hợp đồng ngắn hạn.
Thể chế: Chìa khóa để doanh nghiệp vươn xa
Dù cấu trúc có tốt đến đâu, nếu thể chế không ổn định, doanh nghiệp cũng khó lòng phát triển bền vững. Ông Nguyễn Văn Phúc – nguyên Phó Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế của Quốc hội lưu ý rằng, nhà đầu tư hiện nay không sợ thuế cao, họ chỉ sợ pháp luật thay đổi liên tục và thiếu tính dự báo.
Để tháo gỡ nút thắt này, giới chuyên gia đề xuất nhiều giải pháp quan trọng:
- Không hình sự hóa các quan hệ kinh tế: Luật sư Ngô Thái Ninh (Baker & McKenzie) đề xuất nguyên tắc “hình sự tối thiểu”, ưu tiên các biện pháp dân sự để doanh nghiệp có không gian khắc phục sai sót thay vì áp dụng ngay các chế tài nặng nề.
- Vươn tầm quốc tế: Ông Phan Đức Hiếu – Ủy viên Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội cho rằng các tập đoàn Việt Nam cần phải bước ra khỏi thị trường nội địa để đạt được quy mô và năng lực cạnh tranh cần thiết.
- Nâng cao quản trị: Minh bạch hóa hoạt động và bảo vệ quyền lợi cổ đông là điều kiện tiên quyết để doanh nghiệp phát triển bền vững.
Kết luận: Việc xây dựng các tập đoàn kinh tế tư nhân đủ mạnh không chỉ là câu chuyện của riêng doanh nghiệp, mà là chiến lược sống còn của nền kinh tế. Chỉ khi có được lực lượng dẫn dắt đủ tầm, Việt Nam mới có thể thực sự tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu và tạo ra những bước nhảy vọt về chất. Theo bạn, đâu là rào cản lớn nhất khiến doanh nghiệp Việt chưa thể vươn tầm thế giới? Hãy để lại ý kiến của bạn bên dưới.